Międzynarodowa Konferencja Naukowa
Kielce-Suchedniów, 19-21 kwietnia 2010

Już po raz drugi odbyła się Międzynarodowa Konferencja Naukowa pod hasłem Edukacja wobec wyzwań i zadań współczesności i przyszłości. Przedsięwzięcie, którego organizatorem był Zakład Dydaktyki Ogólnej i Wczesnej Edukacji z Instytutu Edukacji Szkolnej Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego, wpisało się w obchody 40-lecia kieleckiej uczelni.
Konferencja zgromadziła naukowców z różnych ośrodków akademickich w kraju i za granicą, którzy przez trzy dni obradowali w Suchedniowie na pięknej Ziemi Świętokrzyskiej. Problematyka obrad była rozległa, koncentrowała się wokół następujących tematów: Przemiany cywilizacyjne a kierunki zmian w edukacji, Polityka edukacyjna a wyzwania współczesności, Przemiany kultury a edukacja, Nauczyciel i uczeń w przestrzeni edukacyjnej, Relacje między podmiotami szkoły, Strategie rozwoju edukacji ustawicznej, Wychowanie w toku edukacji, Profilaktyka i terapia dzieci i młodzieży, Edukacja osób niepełnosprawnych. Podczas trzech dni konferencji odbyło się pięć sesji plenarnych, popołudniami zaś obradowano w sekcjach.
Poruszonych zostało wiele kwestii, istotnych tak dla teorii, jak i praktyki pedagogicznej. Należy ze smutkiem dodać, że przepaść między jedną a drugą nieustannie się pogłębia, czego widocznym przejawem jest brak współpracy między uniwersytetem a szkołą. Skutkuje to m.in. nieobecnością nauczycieli praktyków w zespołach badawczych, kierowanych przez pracowników naukowych, praktyków, którzy mogliby pełnić rolę pośredników w procesie przetworzenia myśli pedagogicznej tworzonej w uniwersytetach, by trafiała do nauczycieli i była przez nich wykorzystywana (profesor Stefan M. Kwiatkowski, Rozwój i stagnacja w badaniach edukacyjnych). Konieczne staje się nawiązywanie dialogu, budowanie pozytywnej motywacji nauczycieli do sięgania w codziennej pracy zawodowej do teoretycznej wiedzy pedagogicznej. Z drugiej zaś strony badania podejmowane przez nauczycieli, różne innowacje mogą być źródłem inspiracji dla teorii pedagogicznej (profesor J. Szempruch, Relacje teorii i praktyki a kształtowanie wiedzy profesjonalnej nauczyciela).
Obrady koncentrowały się wokół wyzwań i zadań, przed jakimi staje dzisiejsza edukacja. Współczesna rzeczywistość, wyznaczana przez proces globalizacji, kulturę masową, zmiany demograficzne i zmiany stylu życia, niespotykany dotąd rozwój środków masowej komunikacji i niekontrolowany wpływ mediów, mnogość napięć i antagonizmów powstających na różnym tle, gospodarkę rynkową i szereg innych zjawisk, nie pozostaje bez wpływu na edukację i przeprowadzane reformy. W konsekwencji rodzi pytanie o kształt edukacji w przyszłej Polsce. Przygotowanie uczniów do wyzwań i zagrożeń, wobec których stawia ich dzisiejszy świat wymaga zwiększenia roli edukacji w pogłębianiu rozumienia tego świata, siebie i innych, rozwijaniu samodzielnego myślenia i działania, postawy twórczej, wzmacnianiu więzi międzyludzkich i społecznych, ukazywaniu drogowskazów i humanistycznych wartości.
Tymczasem szkoła zbyt wolno reaguje na zmiany, w obecnym kształcie nie jest w stanie przygotować do funkcjonowania w społeczeństwie opartym na wiedzy. Co więcej, niejednokrotnie przyczynia się do „produkowania” kategorii ludzi z góry skazanych na wykluczenie z tego społeczeństwa. Ograniczanie możliwości dyskutowania i krytycznego myślenia, antyintelektualne programy urabiają populację podporządkowaną, pozbawioną świadomości, uzależnioną. Skutkuje to zmniejszeniem szansy na kierowanie własnym rozwojem i zmienianie świata znacznej części populacji na skutek ograniczenia możliwości rozumienia zachodzących przemian (profesor
E. Potulicka, Skutki neoliberalnych reform edukacji – aspekt jednostkowy i społeczny). Drapieżny neoliberalizm powoduje wykluczenie nie tylko jednostek czy grup, ale całych społeczeństw, stąd wzrastająca ranga edukacji (profesor
T. Zimny, Znaczenie edukacji w przemianach cywilizacyjnych).
Presja globalizacji, pod jaką znajduje się edukacja, kieruje uwagę na wzmacnianie świadomości własnych korzeni. Potrzeba dziś edukacji realizującej dwa główne programy: skierowanej na świat i najbliższe otoczenie. Rozwijaniu kompetencji poznawania i rozumienia innych kultur towarzyszyć musi uczenie kultury rodzimej, rozwijanie świadomości własnych korzeni, bez czego rozumienie innych kultur staje się wręcz niemożliwe (profesor
A. Ćwikliński, Edukacja wobec przemian świata społecznego).
Wyzwaniem dla szkoły pozostaje, wielokrotnie przypominany podczas różnych wystąpień, alarmująco niski poziom kapitału społecznego w Polsce, uznawanego za warunek rozwoju gospodarki, a budowanego na kompetencji kooperacyjnej. Patologiczna indywidualizacja, powszechny kryzys zaufania i więzi międzyludzkich od lat konstytuują naszą polską rzeczywistość. Polska znajduje się na jednym z ostatnich miejsc w Europie jako społeczeństwo obywatelskie. Jesteśmy społeczeństwem zatomizowanym, ale jak długo jeszcze można to tłumaczyć spuścizną poprzedniego ustroju? – pytał profesor Stefan M. Kwiatkowski. Konieczne jest podjęcie radykalnych działań już na etapie edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej (profesor G. Kapica, Edukacja wczesnoszkolna w procesie budowania społeczeństwa obywatelskiego).
Słabością polskiej szkoły jest stawianie na reprodukcję wiedzy, wciąż daleko nam jeszcze do uczynienia ucznia twórcą własnej wiedzy i podmiotem własnych działań (profesor E. Piotrowski, Podmiotowe podejście do ucznia jako warunek jego rozwoju). Problemem od lat zaniedbywanym są zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne. Konieczność podniesienia ich rangi podyktowana jest wieloma względami, w tym m.in. rolą w zmniejszaniu zjawisk patologicznych wśród uczniów – konieczny nakład środków związanych ze zwiększeniem oferty szkoły nie jest tak znaczny, jak wydatki ponoszone z tytułu pokrycia kosztów strat spowodowanych przez „niezagospodarowaną” młodzież (profesor E. Kameduła, Zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne w zmieniającym się systemie edukacji).
Brakuje perspektywicznego widzenia planu rozwoju edukacji, którego wypracowanie wymaga dialogu wszystkich zainteresowanych środowisk (profesor
Cz. Banach, Strategia rozwoju edukacji wobec problemów i zadań rozwoju Polski), wciąż widoczny jest niedostatek uspołecznienia oświaty, na drodze do jej demokratyzacji stoi bowiem szereg czynników, często mechanizmów pozaoświatowych (profesor M. Szymański, O dylematach demokratycznej polityki oświatowej).
Uczestnicy mogli się również dowiedzieć, co w najbliższym czasie czeka szkolnictwo wyższe i czego dotyczą toczące się w tym temacie dyskusje (profesor S. M. Kwiatkowski), posłuchać o aktualnej sytuacji pedagogiki jako nauki i kierunku kształcenia (profesor L. Witkowski, Koniec kultury uczenia się w pedagogice; profesor B. Śliwerski, O autodegradacji pedagogiki jako nauki i kierunku kształcenia), rozmaitych bolączkach, wręcz patologiach – jeśli użyć słów profesora B. Śliwerskiego – nękających to środowisko akademickie.
Nierównomierny rozwój różnych dyscyplin pedagogicznych objawia się szybkim rozwojem niektórych z nich, przy jednoczesnym zaniedbywaniu innych obszarów. Jest to szczególnie dobrze widoczne w obrębie metodyk, które traktowane są jako dziedzina mniej naukowa, co negatywnie odbija się na strukturze szkolnictwa wyższego. Obserwowalnym tego skutkiem jest systematyczne obniżanie się liczby studentów na kierunkach ścisłych i technicznych (profesor S. M. Kwiatkowski).  
Nie sposób tu wspomnieć choćby o wszystkich wystąpieniach plenarnych, a podjęto też wiele równie interesujących tematów i dyskusji w sekcjach. Mówiono m.in. o edukacji rozumianej jako permanentne uczenie się, edukacji międzykulturowej, medialnej, muzycznej, plastycznej, a nawet seksualnej, analizowano kształcenie w szkołach wyższych w kontekście zmian zachodzących na rynku pracy, uwarunkowania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży, sytuację nauczyciela i zawodu nauczycielskiego, relacje między podmiotami edukacyjnymi, zastanawiano nad stanem obecnym i przyszłością polskiej szkoły na wszystkich jej etapach.
Niewątpliwą atrakcją konferencji okazała się wizyta w Samorządowej Szkole Podstawowej im. Wandy Łyczkowskiej w Ostojowie, do której wszystkich uczestników zaprosiła pani dyrektor Joanna Piasta-Siechowicz. Goście mieli okazję nie tylko obejrzeć szkołę dysponującą wyposażeniem, jakiego mógłby jej pozazdrościć dyrektor i kadra niejednej placówki, ale też obserwować zajęcia z wykorzystaniem tablicy interaktywnej w młodszych i starszych klasach.
O wyzwaniach dla edukacji warto nieustannie dyskutować, dlatego spotkania takie, jak to w Suchedniowie – zgodnie z zapowiedziami organizatorów – będą kontynuowane. Jaka ma być szkoła i jaka edukacja, by przygotować młodych do stawienia czoła cywilizacji wiedzy? Jaka przypadnie jej rola? Czy ma się jedynie dostosowywać do współczesnych realiów i uczyć koniecznych sprawności? – pytał profesor S. Koziej (Rola Internetu w edukacji początku XXI wieku). Świadomość przemian zachodzących w świecie, kierunków jego rozwoju, rozlicznych zagrożeń i pułapek niezbędna jest wszystkim tym, którzy z racji powierzonych im zadań stają się współodpowiedzialni za jakość młodego pokolenia, wyposażenie go w potrzebne kompetencje, ale przede wszystkim w niezawodny „kompas”  pozwalający odnaleźć drogę w relatywnym świecie, w epoce cynizmu – jak ją określiła profesor E. Potulicka – w której kodu etycznego nie bierze się na serio.

dr Dorota Szumna
Uniwersytet Rzeszowski