Postępujące przeobrażenia społeczne sprzyjają stawianiu pytań o przyszłość różnych dziedzin życia. Pojawiające się pytania dotyczą również kondycji polskiej edukacji, w tym także edukacji uniwersyteckiej, i wywołują w środowiskach akademickich ożywione dyskusje. Doskonałą okolicznością dla zgłębienia tej problematyki są publikacje profesora Kazimierza Denka, a w szczególności ostatnie dzieło Autora, składające się z trzech części. W ręce czytelników Profesor oddał już dwie z nich. Oferowane książki stanowią zbiór prac publikowanych w latach 1957–2010. Jako doświadczony pedagog, od wielu lat związany ze środowiskiem akademickim, Autor przybliża czytelnikowi sytuację polskiego szkolnictwa wyższego oraz wskazuje na możliwości jego modernizacji. Zaproponowana lektura stanowi cenne źródło wiedzy, zarówno dla początkujących nauczycieli akademickich, którzy dzięki niej mają możliwość refleksyjnego budowania swojego warsztatu pracy, jak i dla doświadczonej zawodowo kadry, gdyż zawarte w niej treści pozwalają na głęboki namysł nad własną aktywnością zawodową oraz na jej doskonalenie.
Publikacja, o której mowa, nosi tytuł Uniwersytet w perspektywie społeczeństwa wiedzy. Część pierwszą opatrzono podtytułem Nauka i edukacja w uniwersytecie XXI wieku, drugą – Dydaktyka akademicka i jej efekty. Oba tomy ukazały się nakładem Wydawnictwa Naukowego Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji im. Mieszka I w Poznaniu. Każdy z nich można traktować jako całość, ale też oddzielnie studiować poszczególne rozdziały. Choć trzeba podkreślić, że wiążą się one ze sobą w swych wątkach tematycznych.
Część pierwsza – Uniwersytet w perspektywie społeczeństwa wiedzy. Nauka i edukacja w uniwersytecie XXI wieku – liczy 296 stron i składa się z dwunastu rozdziałów, wstępu, zakończenia, bibliografii i noty o Autorze. W początkowych rozdziałach Kazimierz Denek wyjaśnia, co oznacza życie w społeczeństwie wiedzy, przedstawia rolę uniwersytetów i rysuje ich kształt w pierwszym ćwierćwieczu XXI wieku. Podkreśla, że uniwersytety stają dziś wobec potrzeby bycia kreatorami zmian, a nie biernymi ich obserwatorami i odbiorcami. Jednocześnie zwraca uwagę na liczne zagrożenia dla edukacji na poziomie wyższym. Przestrzega przed przekształcaniem uniwersytetu w przedsiębiorstwo, w czym dopatruje się jego faktycznego zniszczenia (s. 43–72). Dalsza część książki przybliża kwestię modernizacji i unowocześniania edukacji uniwersyteckiej. Szczególne znaczenie przypisuje Autor studiowaniu innowacyjnemu. Wytycza kierunki oraz określa treści przedsięwzięć innowacyjnych
(s. 119–134). Zwraca uwagę na pozytywne strony przemian szkolnictwa wyższego w Polsce (m.in. na ocenę parametryczną, system akredytacji, uczestnictwo w europejskich projektach badawczych i edukacyjnych), ale także na jego niedomagania, czego przykładem jest słabe powiązanie z potrzebami społeczno-gospodarczymi (s. 135–152). Apeluje też o lepsze wykorzystanie uniwersyteckiego potencjału naukowo-dydaktycznego (s. 171–174). Zastanawia się nad tym, co należy zrobić, by uniwersytet kształcił i wychowywał studentów mądrzej, lepiej, nowocześniej i efektywniej. Autor analizuje i ocenia strategie rozwoju uniwersytetu (s. 175–190), podejmuje także trudną kwestię ekonomiki edukacji uniwersyteckiej. Podkreśla fakt, iż edukacja stanowi ważną inwestycję w kapitał ludzki (s. 191–228).
Zamykając część pierwszą, profesor Kazimierz Denek opisuje szereg zagrożeń i wyzwań, jakie stoją przed uniwersytetem na progu trzeciego tysiąclecia. Zwraca też uwagę na próby przywracania logosu i etosu kształcenia uniwersyteckiego. Dla zrealizowania tego celu proponuje stworzenie dobrej bazy w postaci studiów filozoficznych i humanistycznych. Na koniec stawia pytanie o przyszłość uniwersytetu, wskazując na pewne prawidłowości związane z jego rozwojem oraz na ich uwarunkowania. Prowadząc swoje rozważania, również czytelnika mobilizuje do refleksji w tym obszarze (s. 229–260).
Część druga – Uniwersytet w perspektywie społeczeństwa wiedzy. Dydaktyka akademicka i jej efekty – liczy 418 stron i składa się z 17 rozdziałów, wstępu, zakończenia, bibliografii i noty o Autorze. Zaadresowana została w głównej mierze do tych osób, które chcą świadomie uczestniczyć w procesie unowocześniania dydaktyki uniwersyteckiej. Kazimierz Denek podkreśla, że dydaktyka akademicka ma przyzwyczaić studentów do stałego dodawania do posiadanej wiedzy nowych elementów, a dbałość o wielostronny rozwój studenta wymaga ustawicznego doskonalenia dydaktyki akademickiej.
W początkowych rozdziałach Autor omawia problematykę zasad dydaktycznych. Zwraca uwagę na to, że optymalizacja kształcenia w uniwersytecie możliwa jest jedynie poprzez kompleksowe ich stosowanie i respektowanie wymogów wszystkich zasad tworzących we wzajemnym związku system
(s. 27–43). Przybliża także idee edukacyjne w cywilizacji informacyjnej. Podkreśla, że nie wystarczy już dziś tradycyjne formułowanie celów edukacyjnych w szkole wyższej, ale proponuje ich podział na cele ogólne, pośrednie i szczegółowe (zadania). Ukazuje proces projektowania celów kształcenia w szkole wyższej oraz zwraca uwagę na to, jak dobierać treści kształcenia w warunkach kształcenia uniwersyteckiego (s. 45–70). Autor charakteryzuje także istotę, wartość i siłę regulacyjną oraz funkcje celów edukacyjnych (s. 71–100).
W dalszej części książki Profesor wyjaśnia rolę ćwiczeń w dydaktyce szkoły wyższej. Podkreśla, że wykłady ukazują naukowe, teoretyczne podstawy danej dyscypliny, a ćwiczenia uczą stosować je w konkretnych działaniach praktycznych. Zwraca uwagę na cele i zadania ćwiczeń, omawia różne rodzaje zajęć ćwiczeniowych oraz przedstawia znaczenie wyboru stosowanych metod. Przybliża także problematykę ćwiczeń terenowych, należących do podstawowych form kształcenia praktycznego (s.101–152).  
Badacz zwraca również uwagę na wykład jako zarazem metodę i formę organizacyjną kształcenia w szkole wyższej. Omawia zadania, strukturę i cele wykładu, określa uwarunkowania efektywności wykładu (s. 153–174). Charakteryzuje także seminarium jako formę zajęć ćwiczeniowych, opisuje możliwości organizowania grup seminaryjnych, zasady prowadzenia seminarium oraz konstrukcję pracy magisterskiej i rozmieszczenie w czasie tematyki zajęć seminaryjnych (s. 175–210).
Autor podkreśla, że proces wychowania w uniwersytecie wiąże się z obecnością w nim wartości. Wyjaśnia, że podczas studiów krystalizuje się u studentów system wartości. Pojawiają się wartości związane z rolami obywatelskimi, społeczno-politycznymi, rodzinnymi i zawodowymi. Dlatego też – zdaniem Autora – mistrzostwo dydaktyczne, oprócz umiejętności ujmowania istoty rzeczy, zjawisk, procesów, obejmuje również wskazywanie dróg, którymi trzeba wędrować, aby zachować tradycję, zwyczaje, kulturę i tożsamość
(s. 211–224).
W dalszej części książki omówione zostały mankamenty tradycyjnej kontroli wiedzy i przybliżone nowe sposoby kontroli i oceny wiedzy studentów. Autor podejmuje kwestię testowej kontroli i oceny, wskazuje na typy zadań testowych, etapy opracowywania testów oraz optymalizację procesu kontroli za pomocą testów dydaktycznych (s. 225–288). Kolejno przybliża problematykę egzaminów w szkole wyższej. Wyodrębnia ocenę diagnostyczną, formatywną i sumatywną. Zwraca uwagę na postawy egzaminatora jako istotny czynnik wpływający na oceny studentów
(s. 289–316). Swoje rozważania Autor zamyka rozdziałami poświęconymi efektywności kształcenia w szkole wyższej (s. 317–318).
Profesor Kazimierz Denek oddaje do rąk czytelnika książki, które stanowią bogate źródło wiedzy na temat uniwersytetu i jego misji, a także dydaktyki szkoły wyższej. Ich lektura z pewnością pozwoli nauczycielom akademickim oraz innym osobom zaangażowanym w kreowanie życia uniwersyteckiego uniknąć wielu błędów i podejmować skuteczne prace doskonalące proces edukacji uniwersyteckiej.
Na uwagę zasługuje także bardzo staranny język książek, których bogata treść została czytelnikowi zaprezentowana w sposób niezwykle przejrzysty i dostępny. Z podziwem dla wiedzy Autora, a także warsztatu badawczego oczekuję na trzecią część jego dzieła.


dr Zofia Frączek
Instytut Pedagogiki UR