Wydrukuj tę stronę
środa, 24 czerwiec 2015 07:33

Andrzej Pielecki, Zmiany postaw młodzieży wobec osób niepełnosprawnych Wyróżniony

Napisane przez Andrzej Bryk
Oceń ten artykuł
(0 głosów)

Nakładem wydawnictwa UMCS w Lublinie ukazała się książka pt. Zmiany postaw młodzieży wobec osób niepełnosprawnych, której tematyka porusza problem niepełnosprawności, niezwykle dziś popularny i szczególnie ważny z uwagi na powszechnie cenione zasady równości, równouprawnienia, przeciwdziałania dyskryminacji. Autorem recenzowanej publikacji jest Andrzej Pielecki – znany badacz, pedagog i dydaktyk, związany z Uniwersytetem Marii Curie-Skłodowskiej. Autor jest znany w świecie nauki z publikacji takich jak: Wielowymiarowość aktywności i aktywizacji (2008, red. S. Guz, T. Sokołowska-Dzioba, A. Pielecki), Problemy pedagogiki specjalnej w okresie przemian społecznych (2002), Aktywność dzieci i młodzieży (2008, red. S. Guz, T. Sokołowska-Dzioba, A. Pielecki), Nauczanie niedowidzących w klasach 4–8 (1991, E. Skrzetuska, A. Pielecki), czy też wydanych w języku angielskim: The education of gifted and talented children in Poland (2009, współautorzy: Z. Palak, J. Kirenko, P. Gindrich, Z. Kazanowski), Student teachers in special education and their readiness to work with gifted and talented children (2008/2009, współautorzy: Z. Palak, J. Kirenko, P. Gindrich, Z. Kazanowski).


 Praca Zmiany postaw młodzieży wobec osób niepełnosprawnych jest próbą odpowiedzi na pytanie, czy programy edukacyjne w istocie wpływają na zmiany postaw społecznych uczniów gimnazjum wobec osób niepełnosprawnych. Profesor Tarkowski w recenzji omawianej książki pisze: „Jądrem publikacji są wyniki eksperymentu pedagogicznego, który jest przeprowadzany stosunkowo rzadko, mimo że jest to podstawowa metoda badań naukowych”. Badania przeprowadzone w jednym z lubelskich gimnazjów nie są jednak jedynym przedmiotem opracowania. A. Pielecki, badając problem osób niepełnosprawnych we współczesnym społeczeństwie, znaczną część książki poświęca wielowymiarowości niepełnosprawności, sposobom jej definiowania i ewolucji, a także ludzkim postawom wobec takich osób i zmianom, jakie w następstwie rozmaitych czynników oraz czasu zachodzą w kontekście pojmowania niepełnosprawnych i przyjmowania odpowiednich postaw i zachowań wobec nich.
 Książka składa się z 5 rozdziałów, przy czym dwa pierwsze mają charakter typowo teoretyczny, trzeci przybliża cel, problematykę, metody, techniki i narzędzia badawcze, zaś ostatnie dwa prezentują wyniki badań przeprowadzonego eksperymentu.
W rozdziale pierwszym zatytułowanym: Wielowymiarowość niepełnosprawności przedstawiono złożoność zjawiska, które zostało poddane badaniu. Szczególna uwaga została zwrócona na ewolucję pojęć takich jak: zdrowie, choroba, niepełnosprawność oraz modele niepełnosprawności. W zakresie pierwszego terminu przełom w definiowaniu nastąpił w 1948 roku, kiedy Światowa Organizacja Zdrowia nie rozpatrywała zdrowia w perspektywie choroby, tylko sformułowała własną definicje, zgodnie z którą „[…] zdrowie jest pełnym dobrostanem fizycznym, psychicznym i społecznym, a nie tylko brakiem choroby lub niedomagania” (s. 13). Definicja zdrowia została z kolei zaczerpnięta od T. Majewskiego i określa chorobę jako reakcję organizmu na wpływ czynników chorobotwórczych, która przejawia się w zaburzeniach funkcjonowania i współdziałania narządów. Postrzeganie niepełnosprawności ulega zmianie wraz z postępem wiedzy na jej temat oraz rozwojem rehabilitacji. Stąd też Pielecki przytacza całą paletę sposobów definiowania tego, jak się okazuje bardzo wielowymiarowego i złożonego problemu. Ze względu na wielki autorytet w badanej problematyce warto odnieść się do Stanisława Kowalika, który w celu zdefiniowania niepełnosprawności uprzednio pochyla się nad pojęciami: „sprawność” i „pełnosprawność”. Pierwsze pojęcie charakteryzują trzy poziomy funkcjonowania człowieka: 1. sprawność człowieka; 2. sprawność psychologiczna; 3. sprawność społeczna grupy, do której należy konkretna osoba. Natomiast drugie pojęcie – idąc za Kowalikiem – jest ujmowane jako pełna sprawność jednostki na poziomach: biologicznym, psychologicznym i społecznym. W zakresie modeli niepełnosprawności Pielecki skoncentrował się, przy całej palecie rozmaitych terminów czerpanych od polskich i zagranicznych badaczy, na trzech zasadniczych, a mianowicie: indywidualnym, społecznym i biopsychospołecznym.
Drugi rozdział zatytułowany Postawy wobec osób niepełnosprawnych przedstawia ewolucję pojęcia postawa. Jej genezy należy upatrywać w twórczości H. Spencera i A. Baina
z początku XVIII wieku. Jedna z ważniejszych definicji omawianego terminu, idąc za głosem wybitnych socjologów Floriana Znanieckiego oraz W. Thomasa, utożsamia postawę z cechą psychiczną, która łączy jednostkę ze światem społecznym. Ponadto autor w kolejnych podrozdziałach porusza tematykę konstytuujących atrybutów postaw oraz czynników
i mechanizmów zmiany postaw wobec osób niepełnosprawnych. Na uwagę zasługuje chociażby klasyfikacja postaw według dwóch grup: pozytywnej i negatywnej oraz kryteria ich oceny, wśród których wyróżniono: myśli oceniających osoby niepełnosprawne – kategoria oceny; reakcje na wygląd osoby niepełnosprawnej – kategoria poznania; myśli dotyczące stosunków społecznych z osobą niepełnosprawną – kategoria stosunków społecznych (s. 51). Trzeba również zauważyć, że analizie poddane zostały zagadnienia związane ze zjawiskiem stereotypów i uprzedzeń oraz zachowań, poglądów i zmiany zachowań osób zdrowych względem niepełnosprawnych.
Kolejny rozdział traktuje o metodologii badań przeprowadzonych przez Andrzeja Pieleckiego. Zgodnie ze słowami autora prezentowane badania opierają się na 3 założeniach badawczych: 1. postawy wobec niepełnosprawnych można modyfikować np. przez wychowanie; 2. postawy wobec niepełnosprawnych można zmieniać przez wzbogacanie wiedzy na ten temat; 3. zgodnie z założeniem o przyjęciu w pracy definicji strukturalnej zmiany – postawy polegają na modyfikacji jej elementów (s. 69).
Celem podjętych przez autora badań, przeprowadzonych na grupie 228 uczniów Gimnazjum nr 15 w Lublinie podzielonych na grupy eksperymentalne i kontrolne, była próba oceny efektywności programu edukacyjnego w modyfikowaniu postaw społecznych uczniów niniejszej szkoły wobec osób niepełnosprawnych. Ów program, o którym mowa to tzw. KPON, czyli Program Kształtowania Postaw wobec Osób Niepełnosprawnych. Celem realizowanego projektu było redukowanie uprzedzeń według oddziaływania na jednostkę przez wzbogacanie wiedzy i odgrywanie ról. W działaniach eksperymentalnych KPON-u wykorzystano technikę ankietową, a zastosowanymi narzędziami badawczymi były: Kwestionariusz Wiedzy na Temat Osób Niepełnosprawnych (składał się z 35 zadań
o charakterze zamkniętym i dotyczył wiedzy o osobach niewidomych, z uszkodzeniem słuchu, z niepełnosprawnością intelektualną, osób słabowidzących i z niepełnosprawnością ruchową); Dyferencjał Semantyczny (idąc za J. Czapińskim, „dyferencjał, ponieważ znaczenie pojęcia jest określane przez jego miejsce na różnych wymiarach; semantyczny, ponieważ dotyczy znaczenia”); Test Zadań Niedokończonych (składał się z 24 początków zdań wymagających dokończenia); Skala Postaw Wobec Osób Niepełnosprawnych – PWON (wykorzystywała technikę zwaną metodą sumowych ocen, której ojcem był Likert); Kwestionariusz Status Społeczno-Ekonomiczny Rodziny.
W podrozdziale Dobór i charakterystyka badanych grup szczegółowo opisano badania przeprowadzone wśród uczniów pierwszej i drugiej klasy gimnazjum. Z listy klas funkcjonujących w gimnazjum wylosowano jedną klasę pierwszą oraz jedną drugą, które stanowiły tzw. grupę eksperymentalną A1. Następnie tą samą metodą dolosowano jeszcze dwie grupy eksperymentalne (A2 i A3) oraz grupę kontrolną. Dla pierwszej grupy wylosowano program umożliwiający objętym nim uczniom gimnazjum kontakty
z niepełnosprawnymi rówieśnikami. Druga grupa z kolei brała udział w programie polegającym na doznawaniu przez badanych ograniczeń, jakich na skutek upośledzeń doznają niepełnosprawni. Trzecia grupa wylosowała projekt edukacyjny wykorzystujący projekcje filmowe ukazujące problemy osób niepełnosprawnych.
W kolejnym, czwartym rozdziale pt. Postawy młodzieży wobec osób niepełnosprawnych – analiza wyników badań przeprowadzonego eksperymentu autor skupia się na rezultatach swojej pracy (i nie tylko, bo w realizacji badania pomocy udzielili uczestnicy seminariów magisterskich prowadzonych pod kierunkiem doktora Andrzeja Pieleckiego). Największą efektywność wzrostu wiedzy o osobach niepełnosprawnych w ramach Programu KPON uzyskano w odniesieniu do osób z niepełnosprawnością sensoryczną, tzn. niewidomych, z uszkodzonym słuchem i słabowidzących. Natomiast mniejszą efektywność zaobserwowano w przypadku wiedzy o osobach z niepełnosprawnością ruchową i intelektualną.
W zakresie badania komponentu emocjonalnego postawy stwierdzono, że przeprowadzony w grupie eksperymentalnej program edukacyjny przyczynił się do pozytywnej zmiany postaw uczniów gimnazjum wobec osób niepełnosprawnych. W obrębie komponentu behawioralnego natomiast bardzo istotne jest porównywanie wyników badań uzyskanych przez grupy eksperymentalną i kontrolną w początkowym i końcowym etapie badań. Konkluzje, jakie płyną ze zmian w zakresie komponentu behawioralnego dowodzą, że zamiar pozytywnego zachowywania się, wnioskowany na przykład na podstawie zdań niedokończonych, jak: „Kiedy dowiaduję się, że ktoś jest niepełnosprawny…”, „Uważam, że można pomóc dziecku niepełnosprawnemu przez…”, jest wynikiem podjętych działań eksperymentalnych.
Rozdział zatytułowany Zmiany komponentów postaw wobec osób niepełnosprawnych pod wpływem zrealizowanego programu edukacyjnego KPON prezentuje wyniki badań uzyskane przy zastosowaniu analizy wariancji jednowymiarowej (ANOVA). Zgodnie z nimi najbardziej efektywnym sposobem udostępniania wiedzy na temat osób niepełnosprawnych dla uczniów gimnazjum są programy edukacyjne wykorzystujące projekcję filmową.
W świetle badań Andrzeja Pieleckiego najmniej skuteczne natomiast są kontakty gimnazjalistów z niepełnosprawnymi rówieśnikami. Zmiany wiedzy o osobach niepełnosprawnych w tym rozdziale zostały przedstawione na przykładach osób zarówno
z niepełnosprawnością fizyczną, jak i intelektualną.
Wyniki badań przeprowadzonych w jednym z lubelskich gimnazjów znajdują, co należy mocno podkreślić, potwierdzenie w rezultatach prac innych badaczy, jak: A.L. Lazar, J.T. Gensley i R.E. Orpet. Zbieżne są również wyniki wzrostu poszczególnych komponentów postawy (wiedza, komponent emocjonalny i behawioralny, ogólny wskaźnik postaw wobec osób z niepełnosprawnością) z rezultatami badań naukowych: A. M. Sękowskiego, czy B. Oszustowicza.
Eksperyment pedagogiczny, który jest podstawą recenzowanej książki dowodzi, że spośród badanej grupy 288 uczniów gimnazjum poziom wiedzy na temat osób niepełnosprawnych najbardziej wzrósł w grupie A3 realizującej program polegający na uczestnictwie w wizualizacjach filmowych na temat niepełnosprawnych. Taki wynik badania wydaje się być podyktowany znaczącym oddziaływaniem mediów masowych na postawy, szczególnie młodych osób, jakimi są niewątpliwie uczniowie pierwszych i drugich klas gimnazjum. Trudno się nie zgodzić z opinią J. Izdebskiej, że środki masowego przekazu stają się instytucjami wychowawczymi oddziałującymi na postawy dzieci i młodzieży znacznie silniej niż wzory i modele przekazywane w tradycyjny sposób przez wychowawców w szkołach (s. 176).
Książka Zmiany postaw młodzieży wobec osób niepełnosprawnych to jednak nie tylko badania naukowe, ale niezwykle bogata część teoretyczna. Autor przytacza zróżnicowaną, wieloaspektową terminologię zasadniczych pojęć związanych z tematem badania, ukazuje ich ewolucje, sięga po rozmaite źródła ich występowania, odnosząc się do polskich oraz zagranicznych autorytetów badawczych w tejże dziedzinie. Na duże słowa uznania zasługuje bogactwo literatury przedmiotu wykorzystanej przez badacza – to 234 pozycji bibliograficznych. Po studium teoretycznym autor przechodzi do metodologii badań,
a następnie prezentuje wyniki przeprowadzonego eksperymentu pedagogicznego, którego przeprowadzenie było dla niego o tyle prostsze, że sam jest z wykształcenia pedagogiem
i współpraca z młodzieżą nie jest mu obca. W całej strukturze pracy zachowano odpowiednie proporcje pomiędzy poszczególnymi rozdziałami, a największa uwaga słusznie została poświęcona analizie przeprowadzonego badania oraz interpretacji zmiany komponentów postaw wobec osób niepełnosprawnych pod wpływem zrealizowanego programu edukacyjnego KPON. Na docenienie zasługuje zastosowanie wielu parametrów statystycznych (średnia arytmetyczna, odchylenie standardowe, liczebność, poziom istotności statystycznej), testów statystycznych (test t-Studenta), czy zastosowania analizy wariancji jednowymiarowej zwanej ANOVĄ.
 Książka Andrzeja Pieleckiego pt. Zmiany postaw młodzieży wobec osób niepełnosprawnych ma istotny wkład w problematykę niepełnosprawności i jest doskonałym przykładem badań przeprowadzonych w grupie młodzieży gimnazjalnej. Prezentuje ona przy tym nowy, ciekawy sposób spojrzenia na problem osób niepełnosprawnych oczami młodzieży. Z uwagi na stosunkowo mały dobór próby, ponieważ badania zostały ograniczone do grupy 228 uczniów losowo wybranych z całej liczby uczniów pierwszych i drugich klas
i ich zawężenia do jednego gimnazjum w Lublinie, trudno jest odnieść ich wyniki do całej populacji gimnazjalistów w Polsce. Niemniej rzetelność i profesjonalizm w prowadzonych eksperymentach pozwalają niewątpliwie zarekomendować książkę szerokiej grupie odbiorców, od młodzieży szkół i uczelni, poprzez pedagogów i nauczycieli, aż do naukowców, zajmujących się tą problematyką i wszystkich zainteresowanych.

 

Andrzej Bryk

Czytany 7527 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 16 marzec 2017 13:39

Artykuły powiązane